Προοίμιο §§1-3                                  

  ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΠΡΑΓΚΑΣΤΗ  ΜΑΡΙΑ                                                                                                  
        
                                                               

                        Μετάφραση                          

            Αν δεν ήξερα καλά, κύριοι βουλευτές, ότι οι κατήγοροι θέλουν να με βλάψουν με κάθε τρόπο, θα τους χρωστούσα μεγάλη ευγνωμοσύνη γι' αυτήν την κατηγορία. Διότι νομίζω ότι γι' αυτούς που έχουν άδικα συκοφαντηθεί είναι αίτιοι πολύ μεγάλων ωφελειών όσοι τυχόν τους αναγκάζουν να λογοδοτήσουν για τις πράξεις της ζωής τους. Γιατί εγώ έχω τόσο μεγάλη εμπιστοσύνη στον εαυτό μου, ώστε ελπίζω ότι, κι αν ακόμη κάποιος τυχαίνει να φέρεται άσχημα ή εχθρικά σε μένα, όταν με ακούσει να μιλώ για τις πράξεις μου, θα αλλάξει γνώμη και στο εξής θα με θεωρεί πολύ καλύτερο. Έχω λοιπόν την αξίωση, κύριοι βουλευτές, αν σας αποδείξω μόνο αυτό, ότι δηλαδή διάκειμαι φιλικά προς το παρόν πολίτευμα και ότι έχω αναγκαστεί να συμμετέχω στους ίδιους με σας κινδύνους, να μην υπάρχει ακόμη καμιά ωφέλεια για μένα. Αν όμως αποδειχθεί ότι και ως προς τα άλλα έχω ζήσει με μέτρο και πολύ διαφορετικά από τις απόψεις και τους ισχυρισμούς των εχθρών μου, σας παρακαλώ αφενός να εγκρίνετε την εκλογή μου, αφετέρου να θεωρείτε ότι αυτοί είναι χειρότεροι. Πρώτα λοιπόν θα αποδείξω ότι δεν υπηρετούσα ως ιππέας ούτε διέμενα στην πόλη επί (καθεστώτος) των Τριάκοντα, ούτε συμμετείχα στο τότε πολίτευμα.

      Ερμηνευτική προσέγγιση                        

 Βουλή - Μαντίθεος - Δοκιμασία - Απολογία: τα τέσσερα αυτά στοιχεία συνθέτουν την ταυτότητα του εξεταζομένου κειμένου.

 Προοίμιον §§1-3 (βλ. Εισαγωγή - σχολ. εγχειρ. σ. 18)

           Δομή:              

            Ο Μαντίθεος ελπίζει στην έγκριση της βουλευτικής του εκλογής. Πιστεύει ότι η κακοβουλία και η συκοφαντική διάθεση είναι τα κίνητρα των κατηγόρων του - προσπαθεί να κερδίσει την προσοχή και την εύνοια του ακροατηρίου - ενημερώνει τους δικαστές για τις προθέσεις του, όπως κατευθύνουν το λόγο του.

            Ο Μαντίθεος εκθέτει το κατηγορητήριο: υπηρέτησε ως ιππέας επί των Τριάκοντα.

            Επισημάνσεις - Σχόλια:            

ει μή συνήδη, ω βουλή, ........ της κατηγορίας: βλ. σχολ. εγχειρ. (σ. 84)

ει μή συνήδη: εκφράζεται βεβαιότητα για τα ευτελή κίνητρα των κατηγόρων του από το Μαντίθεο.

ω βουλή: συνήθης προσφώνηση (βλ. σχολ. εγχειρ. σ. 84). Οι αρμοδιότητες της βουλής ήσαν νομοθετικές, δικαστικές, διοικητικές αλλά και, ως ένα βαθμό, πολιτικές. Εκτός από τις βασικές (και αναφερόμενες στο σχολ. εγχειρ.) αρμοδιότητες που είχαν  οι βουλευτές είχαν επίσης και τις εξής:

·     συνεργασία με άλλους κρατικούς φορείς για θέματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής.

·     συντονισμός λατρευτικών εκδηλώσεων

·     εποπτεία δημοσίων οικονομικών, εξασφάλιση πόρων σε καιρό πολέμου

·     μέριμνα για πολεμική προετοιμασία του στόλου κ.λ.π.

            Το έργο των βουλευτών στο εξεταζόμενο κείμενο συνδεόταν με τη διαδικασία της "δοκιμασίας" ως βασικού θεσμού για τη δημοκρατία στην Αθήνα της κλασικής αρχαιότητας.

            Οι ερωτήσεις που θέτονταν στον εκάστοτε υποψήφιο άρχοντα αφορούσαν στις προϋποθέσεις που έπρεπε αυτός να καλύπτει προκειμένου να εγκριθεί η εκλογή του και αναφέρονταν σε ολόκληρη τη ζωή του:

1.    έλεγχος της καταγωγής (αν ήταν όντως Αθηναίος πολίτης)

2.    εντιμότητα

3.    ευσέβεια (συνέπεια στα καθήκοντά του προς τους θεούς)

4.    συμπεριφορά προς τους γονείς

5.    συνέπεια απέναντι στην πολιτεία (στρατιωτικές υποχρεώσεις - οικονομικές υποχρεώσεις /πληρωμές φόρων)

            Για το θέμα της δοκιμασίας βλ. σχολ. εγχειρ. σσ. 35 και 79 (1η §)

τοις κατηγόροις: δεν γίνεται γνωστή η ταυτότητά τους μέχρι το τέλος του λόγου. Αποτελούσε δικαίωμα κάθε Αθηναίου πολίτη η καταγγελία-κατηγορία (γενικότερα η προσφυγή στα δικαστήρια) σε βάρος συμπολίτη του - υποψήφιου για ανώτερο δημόσιο αξίωμα για "αναξιότητα".

κακώς ποιείν: η κακία προβάλλεται ως κίνητρο των κατηγόρων: σαφής η πρόθεση της ηθικής μείωσης που θα βοηθήσει και στον κλονισμό του κύρους του κατηγορητηρίου.

πολλήν...χάριν: η έκφραση ευγνωμοσύνης προς αυτούς που υπονομεύουν την εκλογή του, απροσδόκητη, δίνει στο ύφος του Μαντιθέου ένα τόνο ειρωνείας αλλά και ξαφνιάζει καθώς αφήνει να φανεί (όπως και σε όλη την έκταση του προοιμίου) η αυτοπεποίθηση (δεν έχει τίποτε να φοβηθεί) και η ειλικρίνειά του (δεν έχει τίποτε να κρύψει). Στόχος του είναι να πρωτοτυπήσει και να εντυπωσιάσει κερδίζοντας έτσι την εύνοια των δικαστών.

της κατηγορίας: εκτίθεται στο τέλος του προοιμίου.

ηγούμαι γάρ... καταστήναι: βλ. σχολ. εγχειρ. σ. 84.

τοις αδίκως διαβεβλημένοις: μετά την κακία προστίθεται η συκοφαντία ως κίνητρο των κατηγόρων. Παρόλο που η ημιπερίοδος αυτή έρχεται να αιτιολογήσει την προηγούμενη ("πολλήν χάριν") δεν παύει να υπάρχει και εδώ η πρόθεση για ηθική μείωση των αντιδίκων. Αναφερόμενος ο Μαντίθεος στο θέμα της συκοφαντίας (συκον+φαίνω) θίγει και ένα πρόβλημα για την αρχαία Αθήνα καθώς πολλοί ήσαν αυτοί που τη χρησιμοποιούσαν (και με παράλληλο εκβιασμό των θιγομένων) ως μέσο εξασφάλισης των αναγκαίων για τη ζωή τους (επαγγελματίες). Το αθηναϊκό κράτος προκειμένου να περιορίσει τέτοια κρούσματα επέβαλλε βαρύτατα πρόστιμα σε κατηγόρους που έχαναν δίκες (π.χ. στον Αισχίνη "Κατά Κτησιφώντος").

μεγίστων αγαθών: λεπτή ειρωνεία μέσα από την αντίφαση (ο συκοφάντης-κατήγορος "ωφελεί" τον κατηγορούμενο).

εις έλεγχον των βεβιωμένων καταστήναι: βλ. σχετικά "δοκιμασία". Ο υποψήφιος έπρεπε να είναι άψογος (α στερητικό + ψέγω) τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή του για την οποία ελέγχεται μέσω της δοκιμασίας. Τα βεβιωμένα είναι τα βιώματα του ανθρώπου, οι πράξεις της ζωής του. Ως φιλοσοφικός όρος είναι το σύνολο των ψυχικών φαινομένων και γεγονότων του κάθε ανθρώπου, τα οποία συναποτελούν την ατομική του εμπειρία.  

εγώ γάρ ούτω...ηγήσεσθαι: βλ. σχολ. εγχειρ. σ. 84.

εγώ γάρ ούτω σφόδρα εμαυτώ πιστεύω, ωστ' ελπίζω...: η υπερβολική αυτοπεποίθηση του Μαντιθέου γεννά εύλογη αισιοδοξία.

αηδώς [ή κακώς] διακείμενος: το αηδώς διακείμενος ηπιότερο του κακώς διακείμενος. Το πρώτο εκφράζει την αντιπάθεια που προέρχεται από την εξωτερική εμφάνιση κάποιου, ενώ το δεύτερο υποδηλώνει την εχθρότητα προς κάποιον, που δημιουργείται από τα φρονήματα, τις πράξεις και τους τρόπους του.  Ο Μαντίθεος (όπως θα φανεί στη συνέχεια του λόγου του) είχε μακριά μαλλιά, ντυνόταν σύμφωνα με το σπαρτιατικό τρόπο ένδυσης. επομένως η εξωτερική του εμφάνιση προκαλούσε πιθανώς την απέχθεια ή και την αντιπάθεια κάποιων συμπολιτών του. Ο ίδιος όμως (και αυτό συμφωνεί και με το όλο πνεύμα της δοκιμασίας) αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στα ουσιαστικά προσόντα που οφείλει να διαθέτει ένας βουλευτής, στο "είναι" και όχι στο "φαίνεσθαι". Αφήνει επομένως να φανεί ότι οι κατήγοροί του ίσως τον κατηγόρησαν για την εξωτερική του εμφάνιση (και όχι για τις πράξεις του) και θέλει να προκαλέσει την προσοχή των ακροατών του σε αυτά που θα πει (τα "πεπραγμένα") και μόνο σ' αυτά (όχι στην εξωτερική του εικόνα).[Βιβλ. Καθηγ.]

αξιώ δέ, ω βουλή,...........χείρους είναι: βλ. σχολ. εγχειρ. σσ. 84-85. Η χρήση των ρημάτων αξιώ και δέομαι είναι πολύ επιτυχημένη. Η αξίωσή του  να μην εγκριθεί η βουλευτική του εκλογή μόνο με την αποδεδειγμένη πίστη του στη δημοκρατία δείχνει το σεβασμό του στο θεσμό της δοκιμασίας. Η παράκλησή του προς τους βουλευτές να εγκρίνουν την εκλογή του και να σχηματίσουν τη δέουσα εικόνα για τους κατηγόρους του, αφού αποδείξει το μετρίως βεβιωκώς,  αποτελεί δείγμα σεβασμού προς τη Βουλή και προΐδεάζει ανάλογα τους Βουλευτές.

ως εύνους...καθεστηκόσι πράγμασι: Δηλώνει ευνοϊκά διακείμενος προς την αθηναϊκή δημοκρατία, την αποκατασταθείσα μετά το καθεστώς των Τριάκοντα. Άρα είναι δημοκρατικά τα φρονήματά του.

Και ως ηνάγκασμαι... κινδύνων... υμιν: οι κοινοί αγώνες των Αθηναίων για την πόλη τους (συναίσθηση χρέους).

            Τα προαναφερθέντα στοιχεία αφορούν στις δημοκρατικές πεποιθήσεις του τις οποίες όμως ο Μαντίθεος δεν θεωρεί μόνες προϋποθέσεις για την εκλογή, γι' αυτό και έρχεται να προσθέσει:

εάν φαίνωμαι περί τα άλλα:

            Ο Μαντίθεος προϊδεάζει τους ακροατές - βουλευτές για όσα θα εκθέσει στο λόγο του και θα αφορούν και άλλες - πλην των "πολιτικών" δραστηριοτήτων - πτυχές της ζωής του, βάσει των οποίων, συνολικά θεωρημένων, πιστεύει πως πρέπει να κρίνεται, να "δοκιμάζεται" ο υποψήφιος βουλευτής. Αυτό άλλωστε απηχείται και στο πνεύμα της αθηναϊκής νομοθεσίας.

        δέομαι υμών (των βουλευτών)
                 
     εμέ μεν                         τούτους δέ (τούς κατηγόρους)                  δοκιμάζειν                               ηγείσθαι χείρους είναι

 το ήθος του                   σε                   το ήθος των
  Μαντιθέου              σύγκριση               αντιδίκων
                              (αντίθεση) με

πρώτων δέ αποδείξω ως ... πολιτείας: βλ. σχολ. εγχειρ. σ. 85. Με αυτά τα λόγια ο Μαντίθεος συνδέει το προοίμιο με τη διήγηση του λόγου του. Οι βαρύτατες κατηγορίες που αντιμετωπίζει - ουσιαστικά ότι υποστήριξε το τυραννικό καθεστώς των Τριάκοντα - ως υποψήφιος βουλευτής του δημοκρατικού πλέον αθηναϊκού κράτους πρέπει να συνδυαστούν με την ιδιαίτερη ευαισθησία των Αθηναίων σε θέματα θρησκευτικά και πολιτικά, ιδίως δε πολιτειακά : διαρκής εγρήγορση για οτιδήποτε μπορεί να απειλούσε τη δημοκρατία, ακόμη περισσότερο μετά την τυραννία των Τριάκοντα. Η ίδια η διαδικασία της δοκιμασίας ως θεσμού αποτελούσε εγγύηση για τη δημοκρατία.

  επί των Τριάκοντα: αναφορά στο ολιγαρχικό καθεστώς που επιβλήθηκε στην Αθήνα τον Απρίλιο του 404 π.Χ. μετά την ανεπιτυχή γι' αυτήν έκβαση του Πελοποννησιακού Πολέμου (431-404 π.Χ.). Η δημοκρατία αποκαταστάθηκε το 403 π.Χ. με κίνηση των δημοκρατικών Αθηναίων των οποίων επικεφαλής είχε τεθεί ο Θρασύβουλος. Στη διάρκεια της τυραννίας των Τριάκοντα επικράτησε κλίμα τρομοκρατίας, αυταρχισμού, αυθαιρεσίας (θανατώσεις 1500 περίπου πολιτών χωρίς να προηγηθεί δίκη, διώξεις πολιτών και μετοίκων όπως του ίδιου του Λυσία, δημεύσεις περιουσιών κ.λ.π.), στοιχεία που δικαιολογούν την ιδιαίτερη προσοχή των Αθηναίων λίγα χρόνια μετά (ο λόγος εκφωνήθηκε μεταξύ 392 και 389 π.Χ.) για το ήθος των υποψηφίων αρχόντων της πολιτείας τους. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο ο Μαντίθεος καλείται αλλά και αισθάνεται την ανάγκη όχι απλώς να αντικρούσει αλλά και να αναιρέσει, να καταρρίψει τις εις βάρος του κατηγορίες. 

                                                                                                                   
         Αισθητικά - Σχήματα λόγου                                                                                                                                                                                           

Υπερβατό           :   βουλομένοις...κακώς...ποιείν.