ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΠΡΑΓΚΑΣΤΗ  ΜΑΡΙΑ      
                 

            
                   Σημαντικές διευκρινήσεις για το περιεχόμενο                  
                               της έννοιας ‘μεσότης’   

      Μετάφραση  

      Για παράδειγμα, είναι δυνατό να νιώσουμε και φόβο και θάρρος και επιθυμία και οργή και ευσπλαχνία και γενικά ευχάριστα και δυσάρεστα συναισθήματα και σε μεγαλύτερο και σε μικρότερο βαθμό (απ' ότι χρειάζεται) και τα δύο αυτά δεν είναι καλά. Όμως το να αισθάνεται κανείς αυτά τη στιγμή που πρέπει και σε σχέση με τα πράγματα που πρέπει και σε σχέση με τους ανθρώπους που πρέπει και για το λόγο που πρέπει και με τον τρόπο που πρέπει, αυτό είναι το μέσο και το άριστο, πράγμα που έχει άμεση σχέση με την αρετή. Κατά τον ίδιο τρόπο υπάρχει και στις πράξεις υπερβολή και έλλειψη και μέσο. Η αρετή εξάλλου αναφέρεται στα πάθη (συναισθήματα) και στις πράξεις, στα οποία η υπερβολή αποτελεί σφάλμα και κατακρίνεται, το ίδιο και η έλλειψη, ενώ το μέσο επαινείται και είναι το σωστό. Και τα δύο αυτά έχουν σχέση με την αρετή. Επομένως η αρετή είναι μια μορφή μεσότητας, αφού έχει ως στόχο το μέσο.

        Σύνδεση με τα προηγούμενα:

      Στην ενότητα 8 ο φιλόσοφος συνδέει την ηθική αρετή με τα πάθη και τις πράξεις γιατί σ' αυτά εντοπίζονται τα στοιχεία της υπερβολής, της έλλειψης και της μεσότητας. Το συμπέρασμα αυτό ενισχύει ο Αριστοτέλης με παραδείγματα στην ενότητα 9 που αφορούν τα συναισθήματά μας (πάθη) και τις πράξεις μας. Για τις πράξεις δε φέρνει ξεχωριστά παραδείγματα και δηλώνει ότι γι' αυτές ισχύουν τα ίδια με όσα ισχύουν για τα συναισθήματα.

      Οίον και φοβηθήναι ... ουκ ευ :

      Ο Αριστοτέλης αναφέρει ενδεικτικά ορισμένα συναισθήματα, φόβος, θάρρος, επιθυμία, οργή, ευσπλαχνία, και τα χωρίζει σε δύο κατηγορίες, ευχάριστα και δυσάρεστα. Αυτά τα συναισθήματα είναι δυνατό καθένας να τα αισθανθεί με μεγαλύτερη ή μικρότερη ένταση. Μπορεί δηλαδή να έχουμε υπερβολή ή έλλειψη στην εκδήλωσή τους, πράγμα που ο φιλόσοφος αξιολογεί αρνητικά και θεωρεί ότι είναι σφάλμα. Αυτό γίνεται ευκρινέστερο από τη χρήση των μάλλον και ήττον και την ηπιότερη φράση αμφότερα ουκ ευ. Το σχήμα λιτότητας ουκ ευ υπογραμμίζει την ηπιότητα της απόρριψης.

· Με τον όρο "συναίσθημα" (πάθος κατά τον Αριστοτέλη) νοείται μία ψυχική κατάσταση, την οποία βιώνει ένας άνθρωπος. Νοείται ωστόσο και το σύνολο των αντίστοιχων σωματικών αντιδράσεων και εκδηλώσεων (κινήσεις, μορφασμοί, φωνές, εκκρίσεις αδένων...).

      Το δ' ότε δει ... ως δει :
       Ο Αριστοτέλης για να προσδιορίσει τη μεσότητα στα συναισθήματα θεωρεί απαραίτητες κάποιες προϋποθέσεις:

α)    Τη χρονική στιγμή κατά την οποία πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα (ότε δει)

β)    Τα πράγματα σε σχέση με τα οποία πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα ή τις συνθήκες (εφ' οις δει)

γ)    Τους ανθρώπους σε σχέση με τους οποίους πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα   (προς ους δει)

δ)    Το λόγο (αιτία) ή το σκοπό για το οποίο πρέπει να νιώθουμε ένα συναίσθημα (ου ένεκα δει)

ε)    Τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να εκδηλώνουμε ένα συναίσθημα (ως δει)

      Οι προϋποθέσεις αυτές καθορίζονται με κατηγορηματικό τρόπο (δει = πρέπει) και δηλώνονται εμφαντικά με το πολυσύνδετο σχήμα. Η ύπαρξή τους καταδεικνύει ότι η μεσότητα δεν είναι πάντοτε η ίδια σε σχέση προς ημάς, αλλά προσαρμόζεται κάθε φορά μέσα στις πολλαπλές συνθήκες και καταστάσεις που εκδηλώνεται το πάθος (συναίσθημα). Στο σημείο αυτό εισάγεται ένας υποκειμενισμός στον προσδιορισμό της αρετής ο οποίος αίρεται κατά ένα μέρος, αφού ο προσδιορισμός του μέσου γίνεται με βάση τους κανόνες κοινής συμβίωσης, τους νόμους, τις παραδόσεις μιας πόλης - κράτους.   Ο άνθρωπος λοιπόν με δική του ευθύνη και με προσεκτικούς υπολογισμούς θα καταλήξει στο καλύτερο αποτέλεσμα, θα καθορίσει το περιεχόμενο του δει.

      Το περιεχόμενο αυτό δεν μπορεί παρά να συνδέεται με τη συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα της πόλης - κράτους, την οποία βιώνει ο Αριστοτέλης. Για τους αρχαίους Έλληνες γενικότερα σχετίζεται με πρότυπα και συμπεριφορές που απαιτεί η πολιτική κοινότητα μέσα στην οποία διαπλάθεται και ολοκληρώνεται ο πολίτης. Έτσι η ηθική συνδέεται με την πολιτική και έχει κοινωνική διάσταση.

      Προκύπτει ακόμη το περιεχόμενο του δει από τον ‘ωφελιμιστικό’ χαρακτήρα της ελληνικής και ιδιαίτερα της αριστοτελικής φιλοσοφίας που "θεωρεί την αρετή ως προϋπόθεση της ευδαιμονίας : αν όμως για να γίνει κανείς ευτυχής, πρέπει να γίνει ενάρετος, η αρετή - μεσότης εκδηλώνεται ως η ηθικά εύστοχη εκείνη συμπεριφορά που θεμελιώνεται στην επιτυχημένη εκτίμηση, κάθε φορά των αντικειμενικών συνθηκών κατά την ώρα της πράξης" (Κ. Κατσιμάνης).

            Αξίζει να επισημάνουμε στο σημείο αυτό ότι η εξέταση των συναισθημάτων και των πράξεων του ανθρώπου σχετικά με την υπερβολή ή έλλειψη μεσότητας από το φιλόσοφο στοχεύει στην εξέταση της ηθικής αρετής σε σχέση με το σύνολο της συμπεριφοράς του ανθρώπου.

      Για όλους τους λαούς σ' όλες τις εποχές υπάρχουν κάποια κριτήρια με βάση τα οποία κρίνεται η ορθότητα ή όχι των πράξεων των ανθρώπων. Παρουσιάζουν βέβαια κάποιες διαφορές από εποχή σε εποχή, από λαό σε λαό, αλλά γενικά απορρέουν είτε από ένα γενικό, άγραφο και αποδεκτό από όλους κώδικα ηθικής, που το δημιουργεί η παράδοση ενός λαού, είτε από τους γραπτούς νόμους, είτε από τη θρησκεία.

      Για τους αρχαίους Έλληνες για παράδειγμα αυτά τα κριτήρια σχετίζονται α) με τη λαϊκή παράδοση, που επιβάλλει κάποιους άγραφους κανόνες συμβίωσης, β) με τη θρησκευτική παράδοση, που δεν δίνει όμως συγκεκριμένο κώδικα ηθικής συμπεριφοράς, αλλά προβάλλει πρότυπα για μίμηση ή αποφυγή, γ) με τους νόμους της πόλης, δ) με τον ορθό λόγο, τη λογική του ανθρώπου που σκέφτεται σωστά. Aυτή του υποδεικνύει τι πρέπει να πράξει και τι όχι. 

      μέσον τε και άριστον όπερ εστί της αρετής :
      Η ηθική αρετή συνδέεται εκτός από το μέσον και με το άριστον. Είναι δηλαδή ταυτόχρονα μεσότητα και ακρότητα. Μεσότητα γιατί προκύπτει από τη μεσότητα των παθών (συναισθημάτων) και των πράξεων που χαρακτηρίζονται από τα στοιχεία της υπερβολής και της έλλειψης. Ακρότητα γιατί η ίδια η αρετή δεν έχει κανένα από τα χαρακτηριστικά αυτά. Είναι το σπουδαιότερο γνώρισμα του ανθρώπου που δεν μπορεί να ξεπεραστεί από κάτι άλλο ούτε είναι κατώτερη από κάτι άλλο. Αποτελεί ακρότητα που δεν επιδέχεται υπερβολή και έλλειψη, γιατί κάτι τέτοιο θα αναιρούσε την ουσία της ως αρίστης. Επομένως «η αρετή ως μεσότητα πρέπει να νοηθεί ως ενιαία και αδιαίρετη ηθική τελειότητα στον ανώτερο αξιολογικό βαθμό».(Κατσιμάνης).      

      Είναι χαρακτηριστικό ότι και στην ημιπερίοδο αυτή υπάρχουν έξι δευτερεύουσες αναφορικές προτάσεις, ελλειπτικές ως προς το ρήμα, που τις κατανοούμε αφού τις συσχετίσουμε με την περίοδο  Οίον... ουκ ευ. Διακρίνουμε λοιπόν, εδώ, όπως και σε άλλα σημεία των "Ηθικών Νικομαχείων" μία τάση του φιλόσοφου προς το απλό ύφος. Η πιο λογική ερμηνεία είναι ότι ο Αριστοτέλης γράφει τα έργα αυτά για διδακτικούς σκοπούς κι επομένως το ύφος επιβάλλεται να είναι κατανοητό, εύληπτο.

      Ομοίως δε και περί τας πράξεις ... και το μέσον :

      Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ό,τι ισχύει για τα πάθη (συναισθήματα) ισχύει και για τις πράξεις του ανθρώπου που και αυτές χαρακτηρίζονται από υπερβολή ή έλλειψη μεσότητας.

      Η δ’ αρετή περί πάθη και πράξεις εστίν ... κατορθούται :
      Η αρετή συνδέεται με τα πάθη (συναισθήματα) και τις πράξεις. Η υπερβολή και η έλλειψη αυτών είναι λάθος, ενώ η μεσότητα επαινείται και κατορθούται. Όταν λέει ο Αριστοτέλης ότι η μεσότητα και η αρετή επαινείται, ενώ οι ακρότητες ψέγονται, αναφέρεται στους έπαινους και τους ψόγους της κοινής γνώμης. Έτσι ο Αριστοτέλης δεν έχει την αίσθηση ότι φτιάχνει μια δική του ηθική. Η ηθική και οι αρετές ισχύουν μέσα στην κοινωνία, είναι καθιερωμένες και αναγνωρισμένες. Αυτό που επιχειρεί εδώ ο φιλόσοφος είναι η διαφώτιση του περιεχομένου των αρετών και της ουσίας της αρετής. Ο Αριστοτέλης κάνει τις αρετές αντικείμενο επιστημονικής και φιλοσοφικής έρευνας. Δίνοντας ωστόσο απλά παραδείγματα και πρακτικές συμβουλές προσπαθεί να βοηθήσει τον άνθρωπο στη συνειδητοποίηση της αρετής και να τον διευκολύνει στην απόκτησή της.

      Μεσότης τις άρα εστίν η αρετή, στοχαστική γε ούσα του μέσου :
      Κατά τον Αριστοτέλη η ηθική αρετή είναι μεσότης, γιατί στοχεύει στο μέσον. Σε άλλο σημείο των "Ηθικών Νικομαχειών" ο φιλόσοφος δηλώνει ότι δεν ισχύει απόλυτα η αρχή της μεσότητας ούτε είναι δυνατός πάντα ο προσδιορισμός ή η εφαρμογή της. Δεν είναι μια αυστηρή ηθική αρχή που δεσμεύει τον άνθρωπο και του αφαιρεί την ελευθερία, αλλά του επιτρέπει να αυτενεργεί, να είναι ευέλικτος και όχι δούλος της ηθικής.

·     Σύμφωνα με κάποιους μελετητές η ηθική, κατά τον Αριστοτέλη, δεν έχει αυτοτέλεια, είναι η πρόσδοση αρμονικής μορφής στα πάθη και τις πράξεις μας. Η ηθική είναι μορφή, δεν έχει δικό της περιεχόμενο. Επιπλέον ο φιλόσοφος δεν θεωρεί πηγή της ηθικής τη θεϊκή βούληση, ούτε δέχεται ότι υπάρχει μέσα μας κάποια συνείδηση που μας παρακινεί στο καλό και μας αποτρέπει από το κακό. Η ηθική γι’ αυτόν είναι δημιούργημα της ορθής λογικής (ορθολογική ηθική). Για να ζει κανείς ηθικά και έλογα δεν χρειάζεται ο φόβος του θεού ή η απειλή μεταθανάτιας τιμωρίας, η λογική είναι αρκετή.

·    Άλλοι μελετητές του Αριστοτέλη θεώρησαν ότι με αυτή την άποψη ο φιλόσοφος επιχειρεί να λύσει τα ηθικά προβλήματα με συμβιβαστική λύση.

·    Για την εποχή μας όμως, μπορούμε να πούμε, ότι η άποψη αυτή του Αριστοτέλη μοιάζει στατική και τείνει προς την αδράνεια. Ζούμε σε μία κοινωνία που κυριαρχεί η έννοια του κακού σ' όλες τις εκφάνσεις της (προσωπική, διαπροσωπική, οικονομική, διακρατική).

      Σήμερα, όπως προτείνει και ο Αριστοτέλης στα "Πολιτικά" του, περισσότερο προσφέρεται η ενεργός συμμετοχή του πολίτη στα κοινά και η προσπάθεια μέσω των πολιτικών, κοινωνικών, πολιτιστικών θεσμών, παρά η προσωπική τάση προς τη μεσότητα. Ίσως εδώ χρειάζεται να επαναλάβουμε ότι η αρετή είναι μέσον και άριστον (ακρότητα). Προκύπτει από τη μεσότητα παθών (συναισθημάτων) και πράξεων που επιδέχονται όμως υπερβολή ® ακρότητα που είναι και θετική και ωφέλιμη και για το άτομο και για την κοινωνία].

      "Κατά το οντολογικό της περιεχόμενον, ήτοι κατά την αξιολογική της ύλην είναι η

αρετή μεσότητα, αλλά κατά τον αξιολογικό της χαρακτήρα είναι κάτι το απόλυτον, όπερ δεν επιδέχεται ουδεμίαν υπερβολήν" (Κ. Γεωργούλης, Αριστοτέλης). 

       Γενικότερα στην ενότητα αυτή είναι εμφανής η αυστηρή οργάνωση της σκέψης και η μεθοδικότητα του Αριστοτέλη. Ενώ στο προηγούμενο απόσπασμα διατύπωσε τη σκέψη του υποθετικά και δυνητικά, εδώ προχωρεί σε αναλυτική εξέταση και υποβολή της υπόθεσης σε λογικό έλεγχο, με αποτέλεσμα να πάρει η υπόθεση αυτή τη μορφή συμπεράσματος διατυπωμένου σε οριστική έγκλιση που δηλώνει το πραγματικό και το βέβαιο : Μεσότης τις άρα εστίν η αρετή...  Και η μεσότητα αυτή, εδώ προσδιορίζεται ευκρινέστερα, αφού από τη μια συσχετίζεται με τα πάθη και τις πράξεις και από την άλλη φαίνεται ότι εξαρτάται από τις συνθήκες του χρόνου, του σκοπού, του τρόπου κλπ. 

                      ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΑ - ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ

·      φοβηθήναι : φοβούμαι

     ΟΜΟΡΡ. : φόβος, φόβητρο, φοβία, εκφόβηση, επίφοβος, φοβερός ...

     ΣΥΝ. : δέδοικα, ορρωδώ, οκνώ...

·      θαρρήσαι : θαρρέω-ώ

     ΣΥΝ. : τολμώ, θαρσύνω, ευθαρσώ...

·      επιθυμήσαι : επιθυμέω-ώ

     ΣΥΝ. : βούλομαι, εφίεμαι, ορέγομαι, ποθώ, γλίχομαι ...

·      οργισθήναι : οργίζομαι

     ΟΜΟΡΡ.  : οργή, οργιστικός, οργίλος, όργια ...

·      ελεήσαι : ελεέω-ώ

     ΟΜΟΡΡ. : έλεος, ελεήμων, ελεημοσύνη, ανελέητος, ελεεινός...

·      ησθήναι : ήδομαι

     ΟΜΟΡΡ. : ηδονή, ηδονικός, ηδονισμός...

     ΣΥΝ. : αγάλλομαι, ευφραίνομαι, τέρπομαι, χαίρω

     ΑΝΤΩΝ. : αθυμώ, ανιώμαι, άχθομαι, θλίβομαι, βαρέως φέρω...

·      λυπηθήναι : λυπέομαι- ούμαι

     ΟΜΟΡΡ. : λύπη, αλύπητος, αξιολύπητος...

     ΣΥΝ. : ανιώμαι, αλγώ, θλίβομαι, αθυμώ, άχθομαι...

     ΑΝΤΩΝ. : αγάλλομαι, ήδομαι, χαίρω...

·      αμφότερα < αμφί + έτερος

     ΟΜΟΡΡ. : αμφίδρομος, αμφίβιος, αμφιβολία, αμφισβήτηση, αμφιταλάντευση...

·      αμαρτάνεται : αμαρτάνομαι

     ΟΜΟΡΡ. : αμαρτία, αμάρτημα, αναμάρτητος, αμαρτωλός...

·      ψέγεται :ψέγομαι

     ΟΜΟΡΡ. : ψόγος, άψογος, άψεκτος, ψεγάδι...

     ΣΥΝ. : αιτιώμαι, επιτιμώ, κατηγορώ, λοιδορώ, μέμφομαι, ονειδίζω...

     ΑΝΤΩΝ. : επαινώ, εγκωμιάζω, ευ λέγω...

·      επαινείται < επί + αινέομαι- ούμαι

     ΟΜΟΡΡ. : έπαινος, επαινετικός, συναίνεση, παραίνεση...

     ΣΥΝ. : εγκωμιάζω, υμνώ...

·      κατορθούται < κατά + ορθόομαι- ούμαι

     ΟΜΟΡΡ. : κατόρθωμα, κατορθωτός, ακατόρθωτος, διόρθωση, διορθωτής,   ανόρθωση, επανόρθωση...

·      μεσότης

     ΟΜΟΡΡ. : μέσος, μεσαίος, μεσαιωνικός, διάμεσος, έμμεσος, άμεσος, μεσόγειος, μεσίτης, μεσημβρία, μεσονύκτιο...

·      ούσαν < ειμί

     ΟΜΟΡΡ. : ουσία, ουσιαστικός, ουσιώδης, εξουσία, απουσία, παρουσία, μετουσία, οντότητα, οντολογία...