ΕΝΟΤΗΤΑ 12η (Α2, 5-6)      

     ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΠΡΑΓΚΑΣΤΗ  ΜΑΡΙΑ  
                         

             Ο άνθρωπος είναι ζώον πολιτικόν                               Eρμητευτική προσέγγιση 

      Ο Αριστοτέλης στην ενότητα αυτή επισημαίνει :

-      Η πόλις είναι το στάδιο συμβίωσης ανθρώπων, ύστερα από την οικογένεια και των κώμη.

-      Αποτελεί την ολοκλήρωση του εξελικτικού κύκλου. Είναι το τέλος των δύο προηγούμενων μορφών κοινωνίας, δηλαδή ικανοποιεί τις πιο υψηλές ανάγκες του ανθρώπου.

-      Ως ολοκλήρωση πετυχαίνει την ύψιστη αυτάρκεια, γιατί εξασφαλίζει και τα αναγκαία και την ευδαίμονα ζωή.

-      Ο τελικός σκοπός για τον οποίο έρχεται κάτι στην ύπαρξη και στη συνέχεια φτάνει στην τελειότητα, είναι κάτι φυσικό, με την έννοια ότι είναι κάτι το έξοχο, αφού η φύση εξασφαλίζει στα δημιουργήματά της ό,τι είναι καλύτερο.

-      Κάτι το έξοχο είναι και η αυτάρκεια ως τελικός στόχος.

-      Ως συμπέρασμα από τα προηγούμενα προκύπτει ότι η πόλις ανήκει στην κατηγορία των πραγμάτων που υπάρχουν εκ φύσεως.

-      Ο άνθρωπος είναι ένα ον προορισμένο από τη φύση του να ζει σε πόλη -κράτος (πολιτικόν ζώον).

-      Ο εκ φύσεως άπολις είναι ένα ον που ξεπερνά την ανθρώπινη φύση ή είναι εκφυλισμένος άνθρωπος.

      Η κοινωνική οντότητα που προήλθε από τη συνένωση....είναι η πόλη:

      Ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τα διαδοχικά στάδια κοινωνικής συμβίωσης για να καταλήξει στην πόλη-κράτος, που αποτελεί την ύψιστη μορφή ανθρώπινης κοινότητας και είναι μία από τις κοινωνικές οντότητες (ομάδες-συνύπαρξης) των ανθρώπων. Ξεκινά από το άτομο που μόνο του δεν μπορεί να υπάρξει και δημιουργεί την οικογένεια(οίκος). Αυτή είναι η πρώτη κοινωνική μονάδα που σχηματίζεται από φυσική αναγκαιότητα και είναι αποτέλεσμα δύο ενστίκτων : του ενστίκτου της αναπαραγωγής που οδηγεί στο φυσικό "συνδυασμό άρρενος-θήλεος και του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης. Ολοκληρώνεται με τη γέννηση παιδιών (σ' αυτό οδηγεί το πρώτο ένστικτο) και την απόκτηση δούλων (σ' αυτήν οδηγεί το ένστικτο της αυτοσυντήρησης που συνδέει τον άρχοντα με τον αρχόμενο). Σκοπός της οικογένειας είναι η διαιώνιση του είδους και η ικανοποίηση βιοτικών αναγκών στις οποίες περιλαμβάνεται και η προστασία των μελών της.

      Η δεύτερη μορφή κοινωνίας είναι η κώμη (χωριό) που σχηματίζεται από "πλείονας οικίας" είναι δηλαδή μια φυσική ανάπτυξη της οικογένειας. Σκοπός της είναι η ικανοποίηση αναγκών που υπερβαίνουν τις καθημερινές, δηλαδή ανάγκες που σχετίζονται με την πνευματική υπόσταση του ανθρώπου, όπως η ανάγκη για τη λατρεία του θείου ή για την απονομή της δικαιοσύνης. Η οικογένεια δεν μπορεί να έχει ούτε τυπικό λατρείας, ούτε μηχανισμό απόδοσης της δικαιοσύνης. Η κώμη επιτρέπει μεγαλύτερο καταμερισμό εργασίας και έτσι καλύπτει περισσότερες ανάγκες, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίζει πληρέστερη προστασία από όποιους κινδύνους.

       Η τρίτη κοινωνική οντότητα είναι η πόλις που προήλθε από τη συνένωση περισσότερων κωμών.

      Μια κοινωνική οντότητα τέλεια :                                                   

      Η λέξη τέλος δηλώνει  τον σκοπό, δηλαδή τον προορισμό για τον οποίο είναι πλασμένο το καθετί. Δηλώνει τη στιγμή της τελείωσης, της ακμής, της ολοκλήρωσης, το τέλος της εξέλιξης που δεν οδηγεί στη φθορά. Το επίθετο τέλεια χρησιμοποιείται για να δηλωθεί ο εξελικτικός κύκλος των κοινωνικών μορφωμάτων που παρακολουθούμε: οικία - κώμη - πόλις. Δηλώνεται δηλαδή η ολοκληρωμένη κοινωνία, η οποία αποτελεί και το τέλος της εξέλιξης. Καθώς παρακολουθούμε τη μακρά εξελικτική πορεία της πόλης, διαπιστώνουμε ότι αυτή αποτελεί χρονικά υστερογενές δημιούργημα. Προηγήθηκαν δηλαδή οι άλλες μορφές και κατόπιν ήλθε ως ολοκλήρωση η πόλις. Εντούτοις οντολογικά και αξιολογικά η πόλη έχει προτεραιότητα έναντι όλων των άλλων.

     Μπορούμε να πούμε ότι πέτυχε τελικά την ύψιστη αυτάρκεια:     

      Ο Αριστοτέλης στα "Ηθικά Νικομάχεια" προσδιόρισε τη λέξη "αυτάρκεια", λέγοντας ότι τη χρησιμοποιούμε για να δηλώσουμε ότι κάτι και μόνο του είναι τέλειο αγαθό, κάνει τη ζωή άξια να τη ζήσει κανείς χωρίς να χρειάζεται κάτι ακόμα. Σύμφωνα με το φιλόσοφο αυτάρκης είναι η πόλη που από μόνη της αποτελεί το τέλειο αγαθό, ακριβώς γιατί τίποτε άλλο δεν χρειάζεται πέρα από αυτήν ο πολίτης, αφού η ίδια μπορεί να του χαρίσει το ύψιστο αγαθό, που είναι το ευ ζην, η ευδαιμονία. Μπορεί να τον βοηθήσει να πραγματοποιήσει τη φύση του, να ολοκληρωθεί. Μια πόλη είναι αυτάρκης αν η γεωγραφική της θέση της εξασφαλίζει άφθονα τα υλικά αγαθά και τη βοηθεί στην εμπορική της ανάπτυξη, αν έχει τις απαραίτητες αμυντικές δυνατότητες και αν διαθέτει σύστημα χρηστής διοίκησης και απονομής της δικαιοσύνης, επομένως αν είναι ανεξάρτητη ή αν δεν χρειάζεται εξωτερική βοήθεια, για να καλύψει τις υλικές και ηθικές - πνευματικές - κοινωνικές ανάγκες της. Για να είναι η πόλη αυτάρκης είναι ανάγκη να συνυπάρχουν αρμονικά τρεις παράγοντες: το μέγεθος - έκταση της πόλεως, ο πληθυσμός της και οι ανάλογοι προς τον πληθυσμό της πόροι. Αποτελεί λοιπόν η αυτάρκεια ύψιστο αγαθό καθώς νοείται ως απόλυτη πληρότητα.

      συγκροτήθηκε για να εξασφαλίζει τη ζωή, ... την καλή ζωή:         

      Η πόλη-κράτος γεννήθηκε, όπως και η κώμη, για τη διασφάλιση της ζωής, δηλαδή της επιβίωσης. Επιδιώκει όμως και πετυχαίνει το ευ ζην, δηλαδή την ευδαιμονία (καλή ζωή). Με άλλα λόγια η πόλη-κράτος προσφέρει τις δυνατότητες για την ανάπτυξη κάθε ηθικής και πνευματικής δραστηριότητας των πολιτών. Ιδιαίτερα το ευ ζην, η καλή ζωή, συνδέεται με την ενάρετη ζωή. Γι' αυτό και η φροντίδα της ιδανικής πολιτείας πρέπει να είναι η αρετή των πολιτών και η παιδεία τους, που στοχεύει στην αρετή (Πολιτικά, 1280b 5). Έτσι, μέσω της πόλης, επιτυγχάνεται η ιδανική σύζευξη που επιδίωκε ο Αριστοτέλης, της ηθικής με την πολιτική, αφού και οι δύο έχουν ένα κοινό σκοπό, να αναπτύξουν τις ανώτερες τάσεις του ανθρώπου και να τον καταστήσουν ικανό για την κατάκτηση της αρετής.

     Η πόλη, επομένως, είναι κάτι που ήρθε στην ύπαρξη εκ φύσεως ...      οντότητες, αφού αυτή είναι το τέλος εκείνων ... η εξελικτική του πορεία: 

      Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη με έναν υποθετικό συλλογισμό φτάνει ως τις ρίζες της ανθρώπινης φύσης, για να αποδείξει ότι και η γένεση της πόλης-κράτους αποτελεί μία φυσική διεργασία. Δηλώνει λοιπόν ότι, αν οι πρώτες μορφές κοινωνίας είναι φυσικές το ίδιο ισχύει και για την πόλη-κράτος. Η πόλη κράτος είναι ο σκοπός και η ολοκλήρωση εκείνων των πρώτων κοινωνιών. Επομένως, εάν δεχθούμε ως σωστό τον πρώτο συλλογισμό, είμαστε υποχρεωμένοι να δεχθούμε και τον δεύτερο.

      Η φύση κάθε πράγματος είναι η συγκεκριμένη μορφή που έχει το πράγμα, όταν ολοκληρωθεί η δημιουργία του. Άρα ο Αριστοτέλης την έννοια φυσική ύπαρξη δεν την αναζητά στην προέλευσή της αλλά στην ολοκλήρωση, δηλαδή στην περάτωση της δημιουργίας της. Τα παραδείγματα από την εμπειρία που προσκομίζει κάνουν σαφή τον συλλογισμό του.

     Επίσης: Ο τελικός λόγος για τον οποίο υπάρχει ένα πράγμα είναι κάτι το έξοχο, και η αυτάρκεια είναι τελικός στόχος και, άρα, κάτι το έξοχο. Όλα αυτά κάνουν φανερό ότι η πόλη ανήκει στην κατηγορία των πραγμάτων που υπάρχουν εκ φύσεως:                                                                                      

      Στο σημείο αυτο προστίθεται ένα νέο επιχείρημα στη συλλογιστική διαδικασία που αποβλέπει να αποδείξει ότι:

-      η πόλη υπάρχει εκ φύσεως

-    ο άνθρωπος είναι ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη (πολιτικόν ζώον)

      Ειδικότερα ο Αριστοτέλης επιχειρεί να αποδείξει την πρώτη θέση, ότι δηλαδή η πόλη είναι φυσική ύπαρξη. Κάθε φυσικό ον, υποστηρίζει, έχει έναν ανώτερο, υψηλό σκοπό. Ο σκοπός αυτός είναι το υπέρτατο αγαθό, το άριστο. Η αυτάρκεια είναι τελικός σκοπός και κάτι το άριστο, άρα κάτι το φυσικό. Επομένως, η πόλη που υφίσταται για την αυτάρκεια είναι φυσική ύπαρξη.

      Οι έννοιες τις οποίες συσχετίζει εδώ ο Αριστοτέλης είναι: πόλη - φύση - τελικός σκοπός - αυτάρκεια - έξοχο (άριστο).

      Με τον τρόπο αυτό ο Αριστοτέλης αποκρούει την άποψη των σοφιστών Λυκόφρονα και Θρασυμάχου ότι ο νόμος και το κράτος αποτελούν προϊόντα συμβατικών ρυθμίσεων, δηλαδή ανθρώπινες παρεμβάσεις στην ελευθερία του κάθε πολίτη, προκειμένου να τον διασφαλίσουν από κάθε είδους προσβολή ή απειλή.

      Επιπλέον δεν φαίνεται να συμφωνεί με το Πρωταγόρα, κατά τον οποίο η γένεση της πολιτικής κοινότητας είναι αποτέλεσμα της ανάγκης να προστατευθεί ο άνθρωπος από τα θηρία ή άλλους κινδύνους.

      Αντίθετη είναι και η άποψη του Ρουσό σύμφωνα με τον οποίο η πολιτική κοινωνία, το κράτος, δημιουργήθηκε ύστερα από συμφωνία αρχόντων και αρχομένων, ύστερα από ένα κοινωνικό συμβόλαιο, όχι από τη φύση, αλλά νόμω και θέσει. 

     ο άνθρωπος είναι ένα ον προορισμένο από τη φύση να ζει σε πόλη (πολιτικόν ζώον) :                                         

      Σύμφωνα με τη μέθοδό του να ξεκινά από το γενικό για να φτάσει στο ειδικό, ο Αριστοτέλης, αφού τόνισε ότι η πόλη είναι φυσική ύπαρξη, ισχυρίζεται τώρα ότι ο άνθρωπος, που τη δημιούργησε, είναι από τη φύση του πολιτικόν ζώον. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος έχει από τη φύση την ιδιότητα να ζει μέσα σε μία κοινωνία ανθρώπων, που είναι οργανωμένη με πολίτευμα, νόμους, θεσμούς. Αρχικά χαρακτηρίζεται ζώον και εξισώνεται έτσι με το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο. Με βάση τα βασικά βιολογικά δεδομένα, τα ζώα διακρίνονται, ανάλογα με τον τρόπο διαβίωσής τους, σε αγελαία και μονήρη. Από τα αγελαία άλλα ζουν ως πολιτικά ζώα και άλλα διασκορπισμένα. Πολιτικά είναι τα ζώα που έχουν μια κοινή δραστηριότητα και σ' αυτά ανήκουν ο άνθρωπος, η μέλισσα, η σφήκα, το μυρμήγκι και ο γερανός. Τη διαπίστωση του Αριστοτέλη ότι ο άνθρωπος παρουσιάζει εκ γενετής αγελαία χαρακτηριστικά, όπως και τα υπόλοιπα ζώα, έρχονται σήμερα να την επιβεβαιώσουν η επιστήμη της συμπεριφοράς (ηθολογία) και η εθνολογία. Ο άνθρωπος, λοιπόν, ως αγελαίο ζώο έχει από τη φύση του την ιδιότητα να ζει μέσα σε μια κοινωνία ανθρώπων. Ο Αριστοτέλης τονίζει με έμφαση την κοινωνική ορμή του ανθρώπου προς διαβίωση σε μια πολιτική κοινότητα.

      Αρκετοί μελετητές κατέκριναν την τοποθέτηση αυτή του Αριστοτέλη. Ο Ross λέει ότι "θα ήταν προτιμότερο να πούμε ότι ο άνθρωπος είναι ζώο κοινωνικό, που έχει ανάγκη τους συνανθρώπους του όχι μόνο ως απλούς συμπολίτες αλλά για σειρά δραστηριότητες". Αξίζει να σημειωθεί ότι στην πολιτική αυτή κοινότητα δεν έχουν θέση οι δούλοι κατά τον Αριστοτέλη, γιατί δεν έχουν πολιτειακή οργάνωση, αποτελούν απλώς έμψυχον κτήμα του πολίτη. 

      ο δίχως πόλη άνθρωπος...παθιάζεται με τον πόλεμο:

      Από τα προηγούμενα συνεπάγεται ότι όποιος αδυνατεί να ζήσει μέσα σε μια πολιτική κοινότητα ή όποιος δεν χρειάζεται μια τέτοια κοινότητα, επειδή είναι αυτάρκης, είναι ή ένα ον που ξεπερνά την ανθρώπινη φύση (δηλαδή ένας θεός) ή ένας εκφυλισμένος άνθρωπος. Άπολις πιθανότητα είναι ο άνθρωπος που δεν ανήκει σε καμία κοινωνία, ούτε σε οικογένεια ούτε σε κώμη ούτε σε πόλη-κράτος. Ο δίχως πόλη εκ φύσεως είναι όποιος από φυσική διάθεση ή βούληση αποστρέφεται ή εγκαταλείπει την πολιτειακά οργανωμένη κοινωνία και όχι από κάποια τυχαία συγκυρία. Τέτοια περίπτωση είναι εκείνη του εξόριστου, του φυλακισμένου ή όποιου του καταστράφηκε η πόλη και ζει μακριά από τους συμπολίτες του. Όποιος λοιπόν είναι εκ φύσεως δίχως πόλη ή είναι ατελής και κατώτερος άνθρωπος ή είναι μία ύπαρξη ανώτερη από άνθρωπο. Όπως λέει πιο κάτω ο Αριστοτέλης (1253a27-30) αυτός που αδυνατεί να ζήσει στην πολιτειακά οργανωμένη κοινωνία ή αυτός που δεν τη χρειάζεται, γιατί είναι αυτάρκης, είναι ή θεός ή άγριο θηρίο.

      Η φράση ‘άνθρωπος δίχως σόι, δίχως νόμους, δίχως σπιτικό’ είναι από την Ιλιάδα. Αυτά τα λόγια τα είπε ο Νέστορας στον Διομήδη, για να χαρακτηριστεί καθέναν που επιθυμεί τον εμφύλιο πόλεμο. Πρόκειται για έναν άνθρωπο στο πρόσωπο του οποίου βλέπει κανείς τη διαστροφή της ανθρώπινης φύσης. Το βαθύτερο νόημα των λόγων του Αριστοτέλη είναι ότι όποιοι βγαίνουν έξω από την πολιτειακά οργανωμένη κοινωνία, στην οποία εκ φύσεως ανήκουν, γίνονται επικίνδυνοι για τους άλλους ανθρώπους. Ένας τέτοιος άνθρωπος, δηλαδή ένας απολιτικός άνθρωπος, αποκαλείται από τον Αριστοτέλη και πολέμου επιθυμητής. Όπως προκύπτει μάλιστα από τα συμφραζόμενα, έναν τέτοιον άνθρωπο τον συγκρίνει ο Αριστοτέλης με τις βιολογικές τερατογενέσεις που μπορεί να υπάρχουν στη φύση (Περί ζώων γενέσεως, IV4.770b 9 κ.ε.).

      Με όλη αυτή την επιχειρηματολογία του για τον απολιτικό άνθρωπο ο Αριστοτέλης αποκρούει "την άποψη των κυνικών φιλοσόφων ότι ο σοφός άνθρωπος είναι αυτάρκης και δεν χρειάζεται  να είναι πολίτης μιας χώρας, αλλά μόνο του κόσμου - μια άποψη η οποία τροφοδοτήθηκε από την απογοήτευση που κυριάρχησε στην Ελλάδα μετά την ήττα της Χαιρώνειας".